2. Gen nhảy (Transposon)

a. Khái niệm:

           - Đoạn ADN có khả năng di chuyển giữa các vị trí trong 1 hoặc các genome khác nhau dẫn tới thay đổi đặc tính di truyền.

           - Khi di chuyển: Sắp xếp lại genome, mất đoạn, thêm đoạn, chuyển đoạn; Ảnh hưởng đến h/đ của các gen xung quanh → Tính đa dạng DT

   -  Tần số ghép 10-5 – 10-7, tách 10-6 – 10-10.

   - Có 2 nhóm: Di chuyển độc lập và di chuyển phụ thuộc

b.  Cơ chế di chuyển: Sao chép và không sao chép

-Bản sao transposon từ vị trí cho ghép vào vị trí nhận → số lượng bản sao tăng

-Transposon tách ở vị trí cho chuyển cho vị trí nhận → số lượng không tăng.

c. Transposon ở vi khuẩn

      * Trình tự gắn xen (IS)

+  IS không giữ chức năng nào trong tế bào, kích thước nhỏ 1kb; gồm trình tự trung tâm, 2 đầu 2 trình tự lặp lại ngược chiều. Sợi đơn có thể tạo cấu trúc vòng.

+  Khi ghép vào vị trí bất kỳ genome, 1 đoạn ngắn ADN ở đó được nhân đôi → lặp lại cùng chiều.

    * Transposon “hỗn hợp” Tn:

+   Thường trên plasmid, kích thước lớn, mang gen mã hóa cần cho sự gắn xen (Transposase) & gen h/đ (protein chống chịu kháng sinh). Thường được giới hạn ở 2 đầu bởi một loại IS nào đó.

d. Transposon ở Eukaryote.

* 2 nhóm:

-Retrotransposons: Từ ADN phiên mã sang ARN→ phiên mã ngược → ADN tạo ra gắn vào genome (tương tự như retrovirus).

-Transposons: di chuyển theo cơ chế cắt và dán, xúc tác = transposase. Một số di chuyển theo cơ chế sao chép.

•Một số VD:

- Transposons Ac/Ds ở ngô: Ac & Ds cùng nhóm, sự di chuyển của Ds phụ thuộc vào Ac. →

    + Ac chứa gen mã transposase; 4563bp, 2 đầu có 11bp lặp lại ngược chiều.

    + Các Ds có chiều dài khác nhau do Ac bị đột biến mất đoạn (ô trắng) nhưng tất cả chúng đều có 11bp lặp lại ngược chiều ở 2 đầu.

     + Thường gắn gần gen → Rối loạn hoạt động, xuất hiện tính trạng mới.

-Yếu tố P ở ruồi giấm Drosophila melanogaster: P dài 2907bp, 2 đầu có 31 bp lặp lại ngược chiều; chứa gen mã transposase. P di chuyển gây rối loạn cấu trúc gen.

+ Lai con đực dòng P với cái dòng M con lai bị bất dục; Nếu lai con cái dòng P với con đực dòng M tạo ra con lai bình thường.

+ Trong TBC trứng con cái P có chứa Repressor ngăn cản phiên mã gen transposase.

•